Psycholog Magda Nowobilska

Nadmierny perfekcjonizm jest zjawiskiem, które dotyka coraz większej liczby osób, w tym także dzieci i młodzieży dorastających w rodzinach dysfunkcyjnych. Ten artykuł ma na celu przedstawić związek między rodziną dysfunkcyjną a nadmiernym perfekcjonizmem oraz jego skutki.

Perfekcjonizm to stan, w którym osoba jest zbyt surowa i nierealistyczna wobec siebie i innych, a także przesadnie dąży do doskonałości we wszystkich dziedzinach życia. Takie nastawienie może prowadzić do niezdrowego nacisku na siebie i innych, a także do niskiej samooceny i trudności w nawiązywaniu bliskich relacji. Perfekcjonizm jest często kształtowany przez doświadczenia z dzieciństwa, w tym przez relacje z rodzicami i innymi bliskimi. Osoby, które dorastają w rodzinach, w których panuje silne pragnienie doskonałości, często ulegają temu naciskowi i przenoszą go na siebie.

Psychologiczną definicję perfekcjonizmu zaproponował w 1987 roku dr Paul Hewitt, według niego perfekcjonizm to: „tendencja do oceniania siebie i swoich działań wyłącznie przez pryzmat idealnych standardów i oczekiwań, co prowadzi do niezdrowego dążenia do doskonałości i wystawiania siebie na ciągłe krytycyzm i niepokój”. Niektórzy naukowcy różnicują pojęcie perfekcjonizmu na dwie kategorie: adaptacyjny (zdrowy) i nieadaptacyjny (niezdrowy) perfekcjonizm. „Zdrowy perfekcjonizm” może pomagać w osiąganiu sukcesów i lepszej jakości życia, podczas gdy „niezdrowy perfekcjonizm” może prowadzić do stresu, lęku i zaburzeń emocjonalnych.

Rodzina dysfunkcyjna, w której panują negatywne relacje między członkami, często przekazuje dziecku niewłaściwe przekonania o sobie i świecie, a także kładzie duży nacisk na bycie idealnym. W takim środowisku dziecko może rozwijać w sobie perfekcjonizm jako sposób na radzenie sobie z trudnymi emocjami i sytuacjami, które go spotykają. Badania naukowe wskazują na związek między rodziną dysfunkcyjną a nadmiernym perfekcjonizmem u dzieci i młodzieży. Na przykład, badanie przeprowadzone przez Stapert i współpracowników (2015) wykazało, że osoby, które dorastały w rodzinach dysfunkcyjnych są bardziej narażone na rozwijanie „niezdrowego perfekcjonizmu”. Podobnie, badanie przeprowadzone przez Enns i współpracowników (2000) wykazało, że dzieci i młodzież, którzy doświadczyli negatywnych relacji z rodzicami, takich jak krytyka i brak wsparcia, są bardziej narażeni na rozwijanie perfekcjonizmu. Wniosek z tych badań jest taki, że rodzina dysfunkcyjna może być ważnym czynnikiem w rozwoju nadmiernego perfekcjonizmu u dzieci i młodzieży. Warto jednak pamiętać, że nie jest to jedyny czynnik, ale jeden z wielu, które mogą mieć wpływ na rozwój tego stanu.

Perfekcjonizm jest trudnym problemem do samodzielnego rozwiązania, dlatego ważne jest, aby szukać pomocy u specjalisty. Terapia indywidualna lub grupowa może pomóc w zrozumieniu i przezwyciężeniu mechanizmów powstawania perfekcjonizmu, a także w nauce nowych i zdrowych nawyków. Terapia może również pomóc w poprawie samooceny i poczucia własnej wartości, umiejętności komunikacji i radzenia sobie z emocjami. W terapii perfekcjonizmu najlepiej sprawdza się nurt poznawczo-behawioralny. Terapia ta skupia się na zmianie negatywnych myśli i zachowań, a także na nauce nowych, bardziej zdrowych sposobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami.
W samodzielnym rozpoczęciu pracy nad perfekcjonizmem pomogą ćwiczenia i techniki relaksacyjne takie jak: joga, medytacja, techniki oddechowe, techniki zarządzania stresem. Dzięki tym ćwiczeniom można nauczyć się radzenia sobie z emocjami i napięciem, a także zmniejszyć poziom stresu i niepokoju. Jedną z najpopularniejszych technik zarządzania stresem w jest mindfulness, który polega na ćwiczeniu uważności i skupianiu się na teraźniejszości. Celem jest zmniejszenie stresu i napięcia poprzez zwiększenie świadomości tego, co dzieje się w danej chwili. Można ją stosować poprzez codzienne medytacje lub ćwiczenia oddechowe.
Inną skuteczną techniką jest technika uważnego myślenia, która polega na świadomym weryfikowaniu swoich myśli i emocji, zamiast automatycznego reagowania na nie. Celem jest zwiększenie dystansu emocjonalnego i zdolności do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Technika progresywnej relaksacji mięśni to kolejna skuteczna metoda, która polega na naprzemiennym napięciu i rozluźnianiu poszczególnych grup mięśni. Celem jest zmniejszenie napięcia i stresu, a także poprawa jakości snu i samopoczucia.
Ostatnią, ale i najtrudniejszą techniką jest zmiana myślenia i nastawienia do siebie i świata. Może to obejmować naukę uznawania swoich osiągnięć i sukcesów, a także uznawania, że nie jest się idealnym i że popełnianie błędów jest naturalne. Ponadto ważne jest, aby nauczyć się asertywnego mówienia „nie” i nie przesadzać, a także nie oceniać siebie i innych zbyt surowo. Wsparcie bliskich i przyjaciół również może być pomocne w procesie zmiany myślenia i nastawienia.